قارچ ثناء
تولید کننده بذر قارچ های خوراکی
|
تصوير مدير وبلاك 
طرح لوگوي ما 
|
آموزشهای غیر حضوری و رایگان پرورش قارچ صدفی در منزل
تعريف قارچ : قارچ موجود زندهاي است كه سلولهاي آن تك هستهاي بوده فاقد كلروفيل ( سبزينه ) واز طريق ريسه يا همان اسپر تكثير پيدا ميكند. اسپر يا هاك ويا همان ريسه ذره بسيار ريزي است كه حالت بيضي يا گرد داشته وقطر آن از چند هزارم ميليمترتجاوز نميكند و آن را ميتوان بذر قارچ به حساب آورد . يك قارچ كامل در طول دوره زندگي خود چندين ميليارد هاك توليد ميكند. فواید پرورش قارچ خوراکی قارچ خوراكي يكي ديگر از نعمتهاي بيشماري است كـه خداوند متعال براي ما عطا فرموده و ميتوان گفت كه از بدو خلقت بشر تا به امروز با او بوده و در طبيعت بصورت وحشي و خودرو در مناطق مختلف كره زمين از كوهستانهاي سر به فلك كشيده و برفگير گرفته تا جنگلهاي سرسبز و انبوه و مزارع ومراتع و غارها در تمام فصول سال رشد ميكند. خوشبختانه امروزه در جوار ساير رشتههاي علمي، پرورش انواع قارچهاي خوراكي با توجه به ارزش غذايي و دارويي كه دارد از اهميت بسزايي در دنيا برخوردار گرديده و پيشرفتهاي علمي و عملي قابل توجه وچشمگيري داشته است و در جوار اين پيشرفتها ميتوان اين اطمينان خاطر را داشت كه حتماً قابل مصرف بوده و بر خلاف قارچهايي كه بصورت طبيعي رشد ميكنند و از طبيعت توسط افراد جمــع آوري ميشوند در دل انسان شك و ترديدي ايجاد نميكندكـه آيا سمي است يا خير. و چه بسا خانوادههاي كه در اثر عدم شناخت و مصرف ناآگاهانه قارچهاي خودرو به كام مرگ كشيده شدهاند. با توجه به اينكه قارچ از بقاياي مواد گياهي از قبيل كاه و كلش، برگ و بقاياي محصولات جنگلي و صنعتي سلولز داري تغذيه ميكند وسالانه بیش از 3500 میلیون تن ضایعات کشاورزی از قبیل ضایعات پنبه ، کنجد ، زیتون ، غلات ، حبوبات ، نیشکر ، .... در سطح جهان تولید میشود که عمدتا در مزارع ویا در مراکز فرایند سوزانیده ویا پراکنده وبصورت غیر مفید باقمانده وضمن اینکه باعث از بین رفتن غیر مفید آنها میشود از طرفی باعث آلودگی محیط زیست نیز میگردد و استفاده از آنها شاید قبلا برای بشر هیچگونه ارزشي نداشته ولي حالا ميتوان با آموزش صحیح اصول تولید وپرورش قارچ وعرضه ی بذور ( اسپان ) با محصول دهی بالا از آنها در جهت پرورش اين نعمت خـدادادي و با ارزش استفاده كرد چرا كه سرشار از پروتئين - ويتامينها - موادمعدني و از مجموع 20 نوع اسيدهاي آمينه سازنده پروتئین های بدن 18 نمونه آن در قارچ موجود است و دارای 14 نوع اسید چرب وفیبر ميباشدو به همین دلیل جایگزین مناسبی برای گوشت خواهد بودكه ضمن تهيه غذاي لذيذ - مقوي و ارزان قيمت ميتوان خيلي از امراض و بيماريهايي را كه در اثر كمبودهاي غذاي مبتلا ميشويم را مداوا نمود. در حال حاضر پرورش قارچهای خوارکی به یکی از سودمندترین بخشهای اقتصادی در بیشتر کشورهای پیشرفته ودر حال توسعه تبدیل شده است ودر کشور ما نیز میتوان با برنامه ریزی صحیح در جهت اشتغال زائی هزاران جوان جویای کار باشد. تاريخچه كشت و استفاده از قارچهاي خوراكي در ايران و جهان با توجه به اسناد ومداركي كه در دسترس است تاريخ مصرف قارچهاي خوراكي به عنوان غذا و دارو به زماني بسيار دور برميگردد بطوري كه حتي انسانهاي نخستين از خواص ويژه قارچها اطلاع داشتند و گاهي به عنوان يك ماده توهمزا در فالگيريها از آن استفاده مينمودند، مردم كشورهاي شرقي اولين كساني بودند كه به استفاده از قارچ دست زده بطوري كه نوعي قارچ بنام اوريكولاريا براي اولين بار در حدود 600 سال قبل از ميلاد و نوعي ديگر بنام فلامولينا و لوتيپس در چين كشت ميشدهاند و همچنين نوعي ديگر از قارچهاي آسياي شرقي بنام Lentinu edodes وvolvariella در حدود 2000 سال قبل در چين و ژاپن مورد استفاده قرار ميگرفتند و تكنولوژي كشت اين قارچها جزو هنرهاي خيلي قديمي و محرمانه اين سرزمينها بوده است. وهمچنين ذكر شده كه دو قرن قبل از تولد حضرت عيسي مسيح (ع)يك پزشك يونانيبهنام نيكاندر Nicandre قارچ را در بستري از كود حيواني وخاكستر كه شاخه وبرگ درخت انجير روي آن را پوشانده بود پرورش داد. در اوائل قرن 16 يكي از پزشكان گياه داروئي در كشور اطريش براي اولين بار مبادرت به شناسائي قارچهاي اطراف شهر وين نمود. وهمچنين در همان قرن پرورش و استفاده از قارچ در كشور ايتاليا آغاز و با اختراع ميكروسكوپ در قرن 17 فعاليت شناسائي قارچها بيشتر و بيشتر شد و پرورش قارچ در گلخانه و سالنهاي پرورش براي اولين بار در حدود سالهاي 1754 در كشور سوئد ابداع شد واز سال 1779 توليد و پرورش قارچ در انگلستان آغاز وبه برخي ديگر از كشورهاي اروپايي توسعه يافت ودر سال 1809 شخصي بنام لينك ساختمان بازيديوم و بازيديوسپور را در بازيديوميستها مشاهده نمود واصطلاح بازيديوم و سيستيديوم را شخصي بنام لويل در سال 1837 اشاعه داد ودر سال 1884 دو نفر فرانسوي بنامهاي آقايان كنـستاتيـن (Constantin ) وماتروشو(Matruehot) عضو انيستيتو پاستور بودند براي اولين بار از روش پاستوريزاسيون ،اسپور قارچ را وادار به جوانه زدن كرده وبذر قارچ را در شرايط استريل ابداع نمودند ودر اوائل قرن 19 كشت سنتي قارچ در غارهاي طبيعي در كشور فرانسه آغاز شد ودر اوائل نيمه دوم قرن نوزده از اروپا به آمريكا انتقال ودر سال 1890 مزرعه داران در پنسيلوانياي آمريكا مبادرت به پرورش قارچ نمودند ودر سال 1921 در كشور هندوستان براي اولين بار فردي بنام بوس موفق به كشت دو نوع قارچ از جنس آگاريكوس (دكمهاي) بر روي كود حيواني شد. سيندن Sinden در سال 1932 تهيه بذر قارچ بر روي غلات را ابداع و لامبرت Lambert از آمريكا اساس تكنولوژي مدرن پرورش قارچ را بنيان نهاد و از سال 1970 در كشور مجارستان پرورش نوعي قارچ بنام پلوروت بر روي كنده درختان انجام ميگرفته است. در ايران براي اولين بار در سال 1335 كشت قارچ دكمهاي توسط فردي بنام احيايي در قسمت شمال تهران شروع شد و پس از مدتي در سالهاي 1348 الي 1357 واحدهاي كشت و توليد قارچ در تهران - كرج و شهر ري افتتاح و فعاليت خود را آغاز نمودند و در اواخر سالهاي 1356 توليد بذر قارچ دكمهاي توسط آقاي پيرايش شروع شد و كشت قارچ صدفي نيز براي اولين بار در سال 1365 توسط آقاي مصطفوي كارشناس سازمان كشاورزي در منطقه اوين تهران شروع شد و در سال 1376 ناصر وکیلی بعد از شش سال تلاش علمي وعملي اولين محصول بذر قارچ تولیدی خودكه شامل بذر قارچهاي صدفي و دكمهاي بود را به همراه دستورالعمل پرورش آن در منزل، در اختيار دانشجويان و پرسنل كادر دانشگاه ارومیه كه در كلاسهاي آموزشي پرورش قارچ شركت كرده بودند قرار داده وفعاليت توليدي خود را در سطح استان آذربايجان غربي آغاز نمود. در حال حاضر در سطح استان آذربايجان غربي دو شركت عمده توليد قارچ صدفي ودكمهاي بنام قارچ شيوا كه در محور اروميه به سلماس در روستاي جبل كندي وشركت قارچ گوهستان كه در محور اروميه به مهاباد قرار دارد وعلاوه براين دو واحد بزرگ تعداد 8 واحد توليد قارچ كوچگ نيز در سطح استان فعاليت دارند. تولید قارچ در 85 کشور تولید کننده از مرز 000/000/4 تن در سال فراتر رفته است و ایران یکی از این 85 کشور تولید کننده قارچ خوراکی در جهان است که با تولید 7500 تن در سال در جایگاه 24 قرار دارد که با افزایش اطلاعات علمی واستفاده از بذور مرغوب واستفاده از افراد متخصص و اهل فن ، میتوان راندمان تولید را با همین امکانات موجود بالا برد . طبق آمار ارائه شده از طرف سازمان خواربار جهانیFAOحاکی از آن است که با توسعه اقتصادی رژیم غذائی تغییر کرده ومصرف روز افزون قارچ افزایش یافته بطوری که مصرف سرانه قارچ خوراکی و میزان تولید آن در چند کشور جهان به شرح ذیل میباشد .
جنبه های اقتصادی پرورش قارچ خوراکی با ازدیاد روز افزون جمعیت، محصولات کشاورزی جوابگوی تغذیه بشر نخواهد بود وانسان با استفاده از روشهای جدید وبکارگیری فن آوری قادر به تامین مواد غذائی خود خواهد بود که کشت های گلخانهای از جمله تمهیدات انسان در جهت تولید غذای بیشتر وبهرهگیری بهینه از منابع میباشد . یک واحد تولید قارچ خوراکی که خود یک مزرعهای است کنترل شده و برخلاف مزرعهی سایر محصولات تابع شرایط محیط نبوده ودر تمام فصول سال در حال تولید وبهرهبرداری است و به همین علت که کشت قارچ خوراکی درفضای بستهوکنترل شده ، تولید بدون وقفه ودر تمام طول سال صورت میگیرد که این مسئله در راندمان تولید بسیار موثر است. کشت محصولات کشاورزی در هر زمینی میسر نیست ونوع خاک وخواص فیزیکی وشیمیائی خاک برای هر گیاهی فاکتور تعیین کننده است در صورتی که برای احداث یک واحد پرورش قارچ خوراکی از هر زمینی یا هر نوع خاکی و در هر شرایط آب وهوائی میتوان استفاده کرد . در یک هکتار زمین اگر اقدام به کشت غلاتی مانند گندم شود سالانه محصولی معادل 5 الی 7 تن خواهد داد در صورتی که از یک هکتار بستر قارچ 10 تن محصول قابل برداشت است واز نظر ارزش اقتصادی قیمت هر کیلوگرم گندم در بازار بین 2000 الی 2500 ریال است در حالی که قیمت یک کیلو قارچ 18000 الی 22000 ریال میباشد که قابل مقایسه نمیباشد . با توجه به شرایط اقلیمی کشورما در منطقهی خشک ونیمه خشک قرار گرفته است و میزان بارندگی سالیانه کم است استفادهی بهینه از منابع محدود آب بسیار حائز اهمیت است ، مقدار مصرف آب نیز میتواند یکی از شاخصهای مقایسهای با دیگر محصولات کشاورزی در نظر گرفت . کشت وپرورش قارچهای خوراکی نه تنها ارزبر نیست بلکه بسیار نیز میتواند ارز آور باشد ، البته اشاره به این نکته کاملا ضروری است که پرورش قارچهای خوراکی در مقایسه با دیگر محصولات کشاورزی و باغی بسیار متفاوت بوده واحتیاج به دانش فنی ،تخصص و مهارت زیاددارد ،همچنین سرمایه گذاری در این بخش تولیدی در مقایسه با دیگر محصولات غذائی بسیار بالا است در نتیجه سرمایه گذاری بدون پشتوانه علمی ودانش فنی نه تنها به نتیجه مطلوب نمیرسد بلکه باعث اتلاف سرمایه نیز میگردد. تعريف قارچكار : كسي است كه از عهده تشخيص قارچ و انواع آن و كنترل و پيشگيري از آفات وبيماريهاي قارچ خوراكي برآيد.
گروه بندی قارچها از لحاظ 1) خوراکی: 1 دکمهای Agaricus 2 صدفی Pleurotus 3 دنبلان Trefezia, Tuber 4 - ژلهای Auricularia ۵- اسفنجی Morchella 2) سمی : 2-1 مسمومیت حاد Amanita 2-2 مسمومیت مزمن 3) خاصیت داروئی : 3-1 قارچ صدف درخت یا P. ostreatus 3-2 قارچ طلائی یا P. citrinpileatus 3-3 قارچ شی تاکه یا قارچ جنگل Lentinula edodes 3-4 قارچ گوش چوب Auricularia polytricha 4-4 قارچ مرغ چوب یا Grifola frondosa 4 -5 قارچ سر میمون یا Hericium erinaceus 4) عامل بیماریزا در : 4 -1 گیاهی Puccinia graminis 4-2 انسانی Candida albicans 5) نحوه زندگی : 5-1 انگلی Blumeria graminis 5-2 ساپروفیتی Chaetomium globosum 5-3 همزیستی میکوریزیGlomus fasciculatus 5-4 شکارگری Dactylella oviparasitica 5-5 اندوفیت spp. Acremonium
(( چرخه زندگي قارچها )) بازيديوميسيتها اين گروه قارچها شامل سياهكها ، زنگها ، قارچهاي كلاهكدار ، قارچهاي توپ پفكي … هستندكه ازاين ميان قارچهاي كلاهكدار موضوع بحث ماست . اهميت قارچهاي كلاهكدار از جهت بيماريهائي است كه در پاي درختان جنگلي ودرختان ميوه ايجاد ميكنند. همانطوري كه دانههاي گياهي از طريق توليد مثل جنسي حاصل ميگردند ، قارچها توسط هاك جدا شده از لاملهاي (تيغههاي) زير كلاهك ، تكثير پيدا ميكنند،مهمترين قارچهاي خوراكي از راســته آگاريكال و پلي پورال هستند و از نظر چرخه زندگي طبق تصوير زيرميتوان آن را تفسير نمود و داراي دو نوع توليد مثل جنسي وغير جنسي هستند . توليد مثل جنسي: بازيديوسپورها از هيمينيوم لاملهاي زير كلاهك جدا شده و بعد از قرار گرفتن در محيط مناسب ( رطوبت ، درجه حرارت و ... ) شروع به رشد نموده وتشكيل ريسه تك هستهاي ميدهد بعد از اين ريسه تك هستهاي در اثر تركيب با ريسه تـك هستهاي ديگري دو هستهاي شده و اين ريسه با انشعابات بـعدي بيشتر و بيشتر ميشود وسريعتر وبهتر رشد ميكند ومجموعهاي از بافت قارچ را بوجود ميآورند و ريسههاي به وجود آمده جهت تغذيه درداخل ماده غذائي بستر كشت فرو رفته وگسترده ميشود و از اين ريسهها گرههايي كوچك تشكيل ميگـردد ودر شرايـط مناسب پيكر قارچ يعني كلاهك و پــايه به وجود ميآيد. وبه بيان ديگر ميسليوم يا ريسه اندام غير جنسي قارچ است كه مواد غذائي لازم را از بستري كه در آن قرار دارد جذب ميكند تا رشد كند و اندامهاي توليد مثل گياه يعني كارپوفور ( كلاهك و پايه ) را توليد نمايد. بافت قارچ در حقيقت عبارت است از ريسههاي دو هستهاي متراكم و فشرده به هم ميباشد
تشریح قسمتهای مختلف یک قارچ
انواع معروف گونههاي زراعي قارچهاي صدفي Pleurotus ostreatus Pleurotus Pleurotus erynjii Pleurotus cystidiosus Pleurotus flabellatus Pleurotus cornucopiae Pleurotus sapidus Pleurotus sajor – Caju Pleurotus calyptratus Pleurotus citrinopileatus Pleurotus corticatus Pleurotus drvinus Pleurotus eous Pleurotus eryngii Pleurotus ostreatoroseus Pleurotus passeckerianus Pleurotus pulmonarius
ارزش غذايي قارچ صدفي 1- پروتئين ارزش غذائي قارچ خوراكي بيشتـر به مقدار و كيفيت پروتئين موجود در آن بستگي دارد وميزان پروتئين قارچهاي خوراكي پرورشي معمولا"بين 8/1 الي 9/5 در صد وزنتر قارچ گزارش شدهاند و مقدار پروتئين قارچها بستگي به عوامل مختلفي از جملـه گونـه، نـژاد، شرايطزراعي، مرحلهرشد قارچ، ميزان آب موجود دربافت، فـاصـله زمانــي بيـن زمـانهــاي بــرداشت و زمــان اندازهگيري پروتئين و غيره دارد. براي اولين بار مطالعه و تحقيق بر روي مقدار و كيفيت پروتئين موجود در قارچ خوراكي در سال 1935 توسط فردي بنام كواكن بوش انجام گرفت، البته تنها ميزان پروتئين موجود در بافتهاي قارچ در تعيين ارزش غذايي قارچ دخيل نبوده بلكه تركيبات اسيدهاي آمينه نيز در تعيين آن بسيار مهم بوده و با توجه به اينكه سيستم بدن انسان قادر به توليد اسيدهاي آمينه نميباشد لذا افزودن تعدادي از اسيدهاي آمينه در رژيم غذايي او ضروري و مهم بوده و در صورت عدم وجود تنها يكي از مجموع اسيدها در آن موجب بروز عوارض ناشي از كمبود آن در بدن خواهد شد. پروتئين قارچهاي خـوراكي داراي مقدار زيـادي اسيـدآميـنه از قبيـل تيروزين، والين، فنيل آلانين، ايزولوسين، لوسين، ليزين، هيستيدين، متيونين ، سيستئين است. همچنين تحقيقات و مطالعات نشان دادهاند كهپروتئين قارچ به علت پايين بودن و يا عدم وجود بعضي از اسيدهاي آمينه در آن از لحاظ ارزش غذايي پايينتر ازگوشت بوده و از ميزان پروتئين موجود در سبزيجات بالا است. بنابراين پروتئين قارچ خوراكي از لحاظ ارزش غذايي در حد فاصل بين پروتئين گوشت و سبزيجات قرار دارد. كربوهيدراتها و آب تركيبات اصلي قارچ را تشكيل ميدهند و ميزان آنها در انواع مختلف متفاوت بوده و در حدود 2-4 درصد وزن ماده تر قارچ را تشكيل ميدهد. براي اولين بار در سال 1974 مكونال و اسلن پيرامون كربوهيدراتهاي موجود در قارچ خوراكي تحقيق ومطالعه نمودند ومعمولاًميزان گليكوژن قارچ در مرحله دكمهاي (مرحلهاي كه قارچ تازه رشد ميكند) حدود 2 الي 4 درصد ودر مرحله رشدكامل (پس از باز شدن كلاهك) 5 الي 8 درصد قند در آن گزارش شده است. ۳- چربی مقدار چربيهاي قارچ در مقايسه با ساير تركيبات آن نسبتاً كم بوده درحدود 1/0 الـي 4/0درصد وزن تر بوده و بسته به انواع نژادهاي قارچ نيز فرق ميكند. 4 – ويتامينها : ويتامينها گروهي ازموادغذائي هستند كه ارزش انرژي زاييندارند ودر ساختمان سلولها وبافتهاي بدن نيز شركت نميكنند ولي وجود آنها به مقدار خيلي كم براي انجام فعل انفعالات شيميايي درون سلولي مورد نياز وضروري بوده و در صورت كمبود يكي از آنها موجب بروز عوارض و بيماريهاي گوناگوني ميشود . مصرف آنها وقتي سودمند است كه درحد متعادل استفاده شوند، و به هرحال نميتوان چنين نتيجهاي گرفت كه چون ويتامينها براي بدن سودمندند مصرف بيشتر آنها مفيدتر خواهد بود، چرا كه ويتامينهاي محلول در چربي مانندK.E.D.A به راحتي از بدن دفع نميشوند و مقدار اضافي آنها در بافتهاي چربي بدن ذخيره ميشوند وحتي ممكن است مقدار آنها تا حد مسموم كنندهاي بالا رود. براي اولين بار در سال 1942 آندرسن وفلرز افرادي بودند كه نسبت به استخراج ويتامينها از اندامهاي باردهي قارچ اقدام نمودند واعلام داشتند كه قارچ خوراكي سرشار از انـواع ويتاميـنهاي محلول در آب وچربي است ومهمترين ويتامينهاي قارچ عبارتند از: ويتامين A، ويتامين گروهB (B1 تيامين، B2 ريبوفلاوين يا اسيد نيكوتنيك، B12 اسيد فوليك، B6 پيريدوكسين ، ويتامين C يا اسيداسكوربيك، ويتامين D ، ويتامينE توكوفرول، ويتامينK . همانطوري كه ميدانيم منشاء اكثر بيماريها به علت فقدان ويا كمبود ويتامينهاست كه ذيلاً به تعدادي از آنها بطور خلاصه اشاره ميشود. ويتامين A : اين ويتامين در كار سلولهاي گيرنده نوري شبكيه چشم ودر ايجاد مقاومت بدن در برابر ميكروبهاي بيماريزا ودر نگهداري بافتهاي پوششي بدن وپوست بدن وبلاخص در رشد اغلب بافتهاي بدن انسان موثر است ويك انسان بالغ در يك شبانه روز در حدود يك ميلي گرم به اين ويتامين نياز دارد. البته همانطوري كه كمبود اين ويتامين در بدن عوارضي را در پيخواهد داشت زياد روي در مصرف واستفاده از موادي كه حاوي اين ويتامين است نيز عوارضي مضرخواهد داشت. ويتامين گروه B : تمامي ويتامينهاي گروه B درواكنشهاي شيميايي بدن به فعاليت آنزيمهاي كمك ميكنند. و با توجه به نقش بسيار مهم اين گروه از ويتامينها در سوخت و ساز بدن لذا كمبود آنها در بدن سبب بروز خستگي ، ضعف ، اختلالات عمومي ، عوارض رفتاري مانند افسردگي ميشود. ويتامين C : ويتامين C يا اسيد آسكوربيك كه از نظر فرمول شيميايي سادهترين واز نظر ثبات از همه ويتامينها در مقابل درجه حرارت ومانـدن(گذاشت زمان) بيثباتتر بوده و خواص خود را از دست ميدهد واز نظر نياز بدني از همه ويتامينها به وجود آن بيشتر نياز است و فقدان آن در بدن باعث بروز نوعي بيماري بنام اسكوروي ميگردد كه در آنحالت پوست، ديواره رگها و لثهها خراب شده و باعث خونريزيهاي مكرر در زير پوست ميشود ودر صورت ادامه عارضه در بدن بيمار از بين ميرود. نياز روزانه يك فرد بالغ به اين ويتامين در حدود 50 ميلي گرم است. ويتامين D : نياز روزانه بدن به اين ويتامين حدوداً 10 ميلي گرم بوده واين ويتامين در مقابل اشعه آفتاب از مادهاي بنام كلسترول كه در زير پوست بدن وجود دارد ساخته ميشود وجود اين ويتامين سبب افزايش جذب كلسيم از روده شده و به جذب كلسيم توسط استخوان ودر نتيجه رشد استخوانها نيز كمك شاياني مينمايد، كمبود آن در بدن بخصوص در كودكان باعث بروز بيماري بنام راشيتيسم ( نرمي استخوان ) كه در آن حالت استخوانهاي بدن به ويژه دست و پا كج شده و اكثراً به طور ناهنجاري رشد ميكنند، را ميشود . زياده روي در مصرف اين ويتامين نيز مانند ويتامين A براي بدن خطرناك است . ويتامين E : تاكنون بطور دقيق، نقش اين ويتامين در بدن انسان وحيوانات مشخص نگرديده است ولي در بسياري از موارد در جانوران فقدان آن موجب بروز اختلالات توليد مثلي وعصبي ميشود. ويتامين K : نياز روزانه بدن به اين ويتامين حدوداً 30 ميليگرم است و مهمترين نقش اين ويتامين در بدن كمك به انعقاد خون در سوانح ميباشد كه در صورت عدم وجود آن در خون و ايجاد بريدگي و يا هر گونه اتفاق در پوست در اثر عدم انعقاد خون شخص از بين خواهد رفت. مواد معدني : در قارچ خوراكي ازنظرتركيبات معدني، گزارشات متفاوت موجود است ولي آنچه كه مسلم است ميزان قابل توجهي ازمواد مانند پتاسيم، مـس، فسفر، آهن، منگنز، روي ، كلسيم را داردكه معمولاً بيش از بسياري از سبزيجات وميوهجات است . فسفرمعمولاً در تيغههايكلاهك قارچ وجود دارد وآهن درلايههاي سطحي قارچ جمع ميشود و پتاسيم درتمام سطح اسپورفور(اندامتوليداسپر) وجود دارد و مس در لايههاي خارجي كلاهك وتيغهها به ميزان زيادي وجود دارد . بيولوژي قارچها 1-حرارت : قـارچها بسته به واريتـههاي مختلف ومـراحل رشدي از نظر درجه حرارت با يكديگر فرق ميكنند. مراحل رشد قارچ: ۱) مرحله ريسه دواني : از زمان تلقيح كمپوست با بذر شروع و تا ايجاد كامل شبكه ميسليوم ادامه دارد. ۲) از لحظه تـشكيل شبكه ميسيليوم تا پيدايـش اولين قارچها كوچک میباشد. ۳) مرحـله رشـد از ابتـداي شروع ظهـور قارچهاي كوچك تا پايان مرحله برداشت مي باشد. بايد توجه داشت كه درجه حرارت درون بستر نبايد ازC ْ30 تجاوز نمايد. وطبـق آزمايشات بـه عمل آمـده بهترين دمـا براي رشـد بين C ْ24- 18ميباشد كه البته هر چه دما بيشتر بـاشد سرعت رشد قارچ سريعتر خواهد بـود و برعكـس آن، و چنـانكه درجــه حرارت بالا باشد و مقدار رطوبت پائين، لبه قارچها حالت سوخته به خود گرفته و پژمرده ميشود. ۲)در صـد رطوبت محيط : از آنجائي كه 80 الي 90 در صد وزنتر قارچها را آبتشكيلميدهــد، بنابر اين هميشـه بايـد در محيطي مـرطوب قـرار ۴- تهــويه : عمل تهويه هواي اطاق پرورش و بستر كشت شده يكي از مهمترين عملياتي است كه هر شخص توليد كننده و پرورش دهنده بايد از همان روزهاي اول آن را مدنظر قرار دهد چرا كه عدم تهويه هـوا ضمن اينكه ۵- مواد غــذايــي : براي تغذيه ميسيليومها جهت رشد ونمو وتوليد اندام باردهي قارچها بايد موادي انتخاب نمود كه مملو از عناصرغذائي بـاشد مانند سلولز موجود در كلش گندم، جو، ساقههاي خرد شده ذرت، برادههاي كاغذ، خاك اره درختان مانند راش، توس، تبريزي ، بيد، ممرز، گردو، ساقه وبرگهاي موز، غوزه پنبه، گنجاله پنبه، گنجاله سويا، بقاياي گياه قهوه وساير درختان پهن برگ ، كلش سورگوم و بقاياي گياهان ديگر استفاده ميشود كه البته افزودن موادغذائي كمكي مانند سبوس گندم يا برنج ، نيترات آمونيم و سولفات پتاسيم باعث تسريع در رشـد قارچ و افزايش كيفي وكمــي محصول خواهد شد. مشخصات اسپان یا مایه قارچ خوراکی سالم و خوب ۱) سفید و متراکم باشد ( در موقع کشت با دست از هم جدا شوند) ۲) بوی مخصوص قارچ از آن به مشام برسد نه بوی ترشیدگی ۳) فاقد هر گونه آلودگی باکتریائی و یا قارچی
بسته های ۳۵۰ گرمی بسته ۲ کیلوگرمی
اصول بذر پاشی یا بذر کاری بر روی بستر ۱) مخلوط یا درهم ۲) لایه به لایه ۱)مخلوط یا درهم: در این روش بعد از اینکه گاه وکلش ها را درآب جوشاندیم و آب اضافی آنها را گرفتیم مقدار 10 الی 12 کیلو گرم گاه را با مقدار 250 الی 300 گرم مایه قارچ کاملا مخلوط کرده وداخل کیسه ها یا جعبه ها میکنند و در نهایت درب کیسه را با ریسمان میبندند . ۲) لایه به لایه : همانطور که در روش کشت در کیسه های پلاستیکی قبلا متذکر شدیم ابتدا در ته کیسه مقداری گاه به ارتفاع 10 الی 15 سانتیمتر پر کرده بعد بر روی آن مقداری 15 الی 20 گرم از مایه قارچ را به صورت تصادفی میپاشند ومجددا این کار را تکرار کرده تا اینکه کیسه پر شود ویک کیسه به ارتفاع یک متر وقطر 50 سانتی حدودا چهار یا پنج لایه به بذر نیاز دارد . نحوه قرار دادن جعبهها يا كيسههاي محتوي كمپوست تلقیح شده در سالنهاي رشد : بعد از مايه زني كمپوست جعبهها ويا كيسهها را در 4 الي 5 رديف بر روي همديكر چيده ميشوند كه البته رديفهاي بايد از سقف حدود يك متر وار رديف بعدي نيز يك متر فاصله داشته باشد تا عمل تهويه در آنها به راحتي صورت گيرد و بين هر رديف از جعبههاي پرورشي روي هم قرار گرفته نيز بايد 20 الي 25 سانتيمتر فاصله باشد تا اجراي اعمال مختلف از قبيل مبارزه با آفات و بیماریها و آبدادن و برداشت محصول و غیره در آنها به راحتي صورت گيرند
عملیات داشت ۱) تنظیم درجه حرارت سالن ۲) رطوبت ۳) نور ۴) تهویه ۵)آبیاری۶) مبارزه با آفات و بیماریها (( روش ساخت يك دستگاه رطوبت سنج ساده )) براي هر پرورش دهنده قارچ و مخصوصاً مبتديان وجود يك دستگاه رطوبتسنج و دماسنج جهت كنترل وضعيت داخل سالن پرورش لازم و ضروري است، ولي از آنجائي كه قيمت لوازم آزمايشگاهي امروزه در بازار ايران بطور سرسام آوري بالا رفته است و قيمت يك دستگاه رطوبت سنج معمولي وخيلي ساده نزديك به000/20 تومان ميباشد و براي فردي كه فقط جهت مصارف خانگي مبادرت به اين كار نموده مقرون به صرفه نيست كه از بازار يك رطوبت سنج تهيه نمايد لذا لازم ديدم در جوار ساير مطالب روش ساخت يك رطوبت سنج را بيآورم كه مورد آزمايش نيز قرار گرفته و براي كساني كه در نظر دارند پرورش قارچ را در سطح كوچك براي تفريح و يا مصارف خانگي مبادرت به اينكار نمايند كافي است. مراحل كار را بدين شكل عمل ميكنيد كه : 1- تختهاي به عرض 10و ارتفاع 30 و ضخامت 1 سانتيمتر تهيه نمائيد. ۲- تعداد دو عدد دماسنج 100- 0 درجه سانتيگراد و يك ظرف كوچك مثلاً ارلن ماير 100 سی سی راتهيه نمائيد. 3- دماسنجها را بر روي تخته تهيه شده در فاصله مناسب از همديگر و از پهلوهاي تخته طوري نصب ميكنيد كه: اولاً: اعداد مندرج بر روي ديواره دماسنج، روبه بالا بوده و قابل ديد كامل باشد دوماً: يكي از دماسنجها را حدود 10 سانتيمتر پايينتر از ديگري طبق شكل نصب نمائيد تا بتوانيد آن را در داخل ظرفي محتوي آب قرار دهيد. 4- دماسنجي كه 10سانتيمتر پائينتر از ديگري بر روي تخته نصب شده، بر روي مخزن الكلي يا جيوهاي آن يك تكه پارچه ويا پنبه بپيچيد وسر ديگر پارچه كه آزاد است را داخل يك ظرفي (ظرفي كه محتوي آب است) طوري قرار دهيد كه پارچه دائماً با آب در تماس باشد ولي خود مخزن دماسنج حدود 5/1 سانتيمتر از سطح آب بالا قرار بگيرد . 5- چند دقيقهاي صبر نمائيد و بعداً دما را در هردوتا از دماسنجها قرائت نماييد، مسلماً عددي كه دماسنج مرطوب نشان خواهد داد پايينتر از عددي خواهد بود كه دماسنج خشك نشان ميدهد، حال عدد قرائت شده از دماسنج خشك را منهاي عدد حاصل از دماسنجتر نماييد و عدد حاصل هر چند كه باشد يادداشت كنيد وبه جدول شماره 5 پيوستي كه عدد باقيمانده در ستون افقي همين جدول موجود است. با دقت دراين جدول، ما دوستون اصلي داردكه ستون افقي مربوط به تفاوت دماي تر و خشك كه همان باقيمانده شماست و ستون عمودي در سمت چپ جدول مربوط به اعداد قرائت شده از دماسنج خشك (شماره2) است . عدد نشان داده شده از دماسنج خشك را در ستون عمودي و عدد باقيمانده را در ستون افقي قرار داده و از تلاقي دوعدد فوق ميزان در صد رطوبت نسبي محل كار (1+) بدست ميآيد.
پس از اينكه كلاهك قارچ به حد كافـي رشد كرد، لبههاي آن به طرف پايين (به سمت پايه كلاهك) تمايل پيدا ميكند و در حالي كه تردي خود را داراست، بهترين موقع برداشت محصول ميباشد. نحوه برداشت بدين شكل است كه به وسيله دو انگشت اشاره و سبابه محكم پايه قارچ را گرفته وخيلي كم به سمت راست ویا چپ پيچ ميدهيم تا ازمحل اتصال به بسترجدا شود وسپس آن را با احتياط به درون جعبه يا كيسهها انتقال ميدهيم و اگر خواستید از چاقو وامثال آن جهت برداشت استفاده کنید بهتر است قبلا آنها را شستشو داده وضدعفونی کرده وبعدا اقدام به بریدن قارچ نمائید . اصولي كه در موقع برداشت قارچ بايد رعايت شود . با توجه به اينكه قارچ محصول فوق العاده ظريف وحساسي است وپس از برداشت بتدريج كيفيت خود را از دست ميدهد لذا برداشت و جابجائي ونگهداري آن بايد با كمال دقت و مراقبت اجرا شود چرا كه وارد شدن هر گونه فشار و ضربه به قارچ باعث قهوهاي شدن كلاهك شده واز بازار پسندي آن به شدت كاسته میشود وبه منظور حفظ كيفيت محصول رعايت موارد ذيل لازم وضروري است . 1) درهنگام چيدن قارچ بايد توجه داشت كه به كلاهك فشار بيش از حد وترد نشود واز تماس بيش از حد دست به آن نيز خودداري شود. 2) قارچها در هنگام برداشت مستقيما در ظروف بسته بندي قرار گيرد و از تجمع محصول به صورت توده خودداري شود 3) قبلاز برداشت محصولدر قارچ دکمه ائی از آبياري بسترخودداري شود زيرا اين عمل باعث پخش ذرات خاك بستر برروي كلاهك قارچ وكثيف شدن آنها ميشود . اصول بستهبندي محصول قارچ صدفی با توجه به اينكه قارچ تازه را نميتوان بيش از 48 ساعت در شرايط طبيعي نگهداري نمود چرا كه درجه حرارت بالا موجب خشك شدن قارچ و قهوهاي شدن بافت قارچ وباز شدن كلاهك و طويل شدن ساقه قارچ و چروكيدگي بافتهاي قارچ ودر آخر احتمال آلودگي پيش خواهد آمد ولي ميتوان قارچ را در داخل يخچال با دماي 4 درجه سانتيگرادبه مدت 6 الي 7 روز نگهداري نمود لذا جهت كاهش دادن ميزان خسارت وارده قارچها را بلافاصل بعد از برداشت در ظروف يك بار مصرف پلاستيكي با حجم 200 و400 و1000 گرمي بسته بندي كرده و سطح بسته را بوسيله يك لايه سيلوفن پوشش ميدهندو به بارار عرضه ميكنند اصول تبديل و نگهداري قارچهای خوراکی همانطوري كه در بخشهاي قبلي متذكر شديم قارچ محصولي است كه خيلي زود فاسد ميشود لذا براي نگهداري آن بعد از برداشت بايد تدابري انديشيد كه مدت زمان نگهداري آن را افزايش داد وامروزه در مورد نگهداري قارچ با توجه به ارزش غذائي كه دارد روشهاي مختلفي ابدا شده است كه در ذيل به چند مورد آنها اشاره ميكنيم . A ) خشك كردن B) منجمد كردن C )نگهداري در مايعات D ) كنسرو كردن الف ) خشككردن: قارچ بسادگي امكانپذير است دركارخانجات قارچ خشككني معمولا قارچ را در يك رديف برروي سينيهاي بزرگ پهن كرده وبراي چند ساعت آنها را در معرض هوا ي 55 الي 60 درجه قرارميدهند وبه اين ترتيب رطوبت قارچ تا 12درصد كاهش مييابدپساز اينكه قارچ خشك شد دربستههاي غيرقابل نفوذ به هوا بستهبندي كرده ودر جاي خنك و خشك نگهداري ميكنند واين قارچ براي مدت يكسال قابل نگهداري است. ب ) منجمد كردن : منجمد كردن قارچ يكي ديگر از روشهاي نگهداري قارچ ميباشد و براي اين كار قارچها را بعد از برداشت ابتدا تميز شسته ودربستههاي مربوطه قرار ميدهند و بسته بندي مينمايند وبعد بستهها را وارد ازت مايع 120- درجه سانتيگرادكرده و حدود 6 دقيقه درداخل ازت نگه ميدارند بعد از زمان فوق از ازت خارج كرده وداخل فريزويا اطاقكهائي كه دماي داخل آنها 25- درجه است قرار داده وتازمان عرضه واستفاده بستهها در آنجا باقي ميماند . ج ) نگهداري در مايعات : براي اين منظور در بعضي كارخانجات اقدام به نگهداري قارچ در داخل مايعات همانند خيار شور وساير محصولات ميكنند كه محلول آن داراي تركيبات بخصوصي با غلظت متفاوت وبدين ترتيب قارچ تا مدت 20 الي 25 روز در درجه حرارت 21 الي 28 درجه نگهداري كرد بدون اينكه هيچگونه تغييري در آن به وجود آيد . د) كنسرو كردن قارچ : اين روش نگهداري قارچ هم كه به تازگي ابداع شده است ويكي از موفقترين روشهاي نگهداري قارچ ميباشد كه خود داراي مراحل مختلفي ميباشد . کنترل و پیشگیری از آفات و بیماریهای قارچ صدفی یکی از عمده ترین مسائلی که باید برای ارتقاء سطح کمی وکیفی تولیدقارچ خوراکی مدنظر قرارگیرد حفاظت محصول از گزند آفات و بیماریهااست که در مراحل مختلف پرورش قارچ ظاهر میشوند ومعمولا اصلیترین مشکل تولید کنندگان قارچ خوراکی ظهور آفات وبخصوص بیماریهادر واحدهای تولیدی میباشد که اغلبتولید کنندگان اطلاعاتکمیدرزمینه شناسائی وکنترل آفات و بیماریها دارند کنترل و پیشگیری از آفات و بیماریهای قارچ خوراکی در واحدهایتولیدی معمولا آسان تر و ارزانتر از معالجه آن است چرا که معالجه بیماری و آفات ضمن اینکه هزینه بردار است و شاید زمانی اتفاق بیفتدکه ما اقداماتمان را دیر انجام داده باشیم و دیگر کار از کار گذاشته باشد وبا توجه به مشکلات مبارزه شیمیائی و آثار نامطلوب سموم شیمیائی بر روی انسان و محیط زیست استفاده از آنها جز در موارد خاص و آن هم با رعایت کامل ضوابط بهداشتی قابل توصیه نیست لذا ما باید همیشه کنترل در امور و مسائل را مقدم بر مبارزه بدانیم وبرای رسیدن به این هدف رعایت چند اصل لازم است . 1) رعایت کامل مسائل بهداشتی در محیط پرورشمان 2) کارکنان شاغل در درون سالنها حتما باید تمیز و عاری از هر نوع آلودگی باشند 3) مواد اولیه برای تهیه کمپوست باید کاملا تازه وتمیز باشند. 4) قبل از ورود به سالنها باید پاهایمان را در محلول ضد عفونی کننده مانند فرمالین ویا آب آهک فرو بریم . 5) بعد از هر بار برداشت محصول حتما سالنها را باید ضدعفونی گردند. 6) کمپوست های مصرف شده واز رده خارج را باید به منطقه دوردست انتقال داده شوند واز تجمع آنها در نزدیکی سالنها جدا خودداری شود 7) کنترل آفات از گسترش وانتقال آفات وبیماریها جلوگیری میکند . 8) تمام قارچهائی که به نحوی توسط آفات وبیماریها آلوده شده ویا رشد کامل خود را طی نکرده اند وبر روی کمپوست باقی ماندهاند را از بستر ها جدا کرده وجمع آوری نموده واز سالنها خارج کرده واز بین میبرند . 9) شستشوی منظم دستکشها و روپوشهای افراد داخل سالنها از سرایت آفات وبیماریها از سالنی به سالن دیگر جلوگیری میکند. 10) قبل وبعد از هردوره کشت ، تمام قفسه ها و بسترهای کشت را با مواد شیمیائی مانند فرمالین و غیره ضدعفونی شود. آفات وبیماریهای قارچهای خوراکی الف ) بیماریها 1- بیماریهای قارچی 2- بیماریهای باکتریائی 3-بیماریهای ویروسی 4- کپک های هرز 5- نماتودها 6 - ناهنجاریهای غیر پاتوژنی ب ) آفات 1- مکسها 2- هزار پایان 3- کنهها 4 – مورچه ها ۵- سوسکها و سوسری ها با توجه به اینکه پرداختن به کلیه صفات و ویژگیهای این همه آفات وبیماریها خارج از برنامه ماست لذا فقط بنده به عمده ترین آفات و بیماریهائی که در طی چندین سال فعالیت تولیدی ونظارتی خوددر سطح استان آ. غربی مشاهده کردم و قارچهای صدفی به آنها مبتلا شدند ، بیشتر به آنها اشاره میکنم و دوستانی که مایل به کسب اطلاعات بیشتر در خصوص آفات وبیماریهای قارچ خوراکی هستند میتوانند به کتابهائی که در این رابطه موجود هستند مراجعه نموده ومطالعه نمایند . 1) مگس سرکه مگس سرکه یا مگس میوه ویا بهتر بگوییم Dresophila melanogaster مگسی است از زیرراسته مگسهای Brachycera و راسته دوبالان Diptera میباشدطول بدن این مکس 3-4 میلیمتر وبه رنگ های زرد ، قهوه ائی ، خاکستری تا سیاه بوده وموی آریستا در شاخک ها پروش بوده وبند سوم شاخک تا حدودی تخم مرغی است .غالبا چشمهای مرکب آن درشت وقرمز رنگ بوده وبالها در حالت استراحت بطور مسطح ودر پشت بدن قرار میگیرند فاقد قاشقک بال بوده وبر روی میوه های در حال تخمیر واطراف خمره های سرکه دیده میشود ودارای چهار جفت کروموزوم است، بعد از اینکه عمل لقاح صورت گرفت وزیگوت تشکیل شد، مراحل رشد ونمو رویانی در داخل غشاء های تخم انجام میگیرد وسپس لارو از تخم خارج شده وبا تغذیه ورشد خود در نهایت به شفیره تبدیل میشود. لاروها سفید رنگ وبند بند بدون پا وزواید بدنی ودر ناحیه سر قلابهای آرواره ای به رنگ سیاه دیده میشوند در این مرحله رشد حشره سریع بوده وغذای فراوان میخورد ولی هنوز بالا ندارد، پس از آن نیز شفیره تکامل پیدا کرده وحشره کامل یا بالغ ظاهر میگردد طول مدت این مراحل تحت تاثیر دمای محیط متغیر است بطوری که در دمای 20 درجه سانتیگراد متوسط دوره تخم ولارو 8 روز است ودر دمای 25 درجه این مدت به 5 روز تقلیل مییابد. این مگس به بوی تخمیر وسرکه جلب میشودومخمرهای عامل گندیدگی میوه ها را با خود بر روی میوه های گندیده ویا رسیده حمل کرده و در آنجا کشت میدهند ودر داخل آنها تخم ریزی میکنند . مکسهای کامل ولاروهای آنها در محیطهای اسیدی وتخمیری زندگی میکنند ودر محل تغذیه این مکس معمولا میکروارکانیسم هایی مثل باکتری ها وقارچها نفوذ کرده وتکثیر می یابند .
از مهمترین گونه های مگسهای سرکه که آفت قارچهای خوراکی محسوب میشوند میتوان به funebris Dresophila و Dresophila melanogaster اشاره کرد مگس کامل از ریسه های روی کمپوست تغذیه کرده واقدام به تخم ریزی در داخل کمپوست میکند و بعد از طی مراحل فوق الذکر لارو بوجود میآید وشروع به تغذیه از ریسه های داخل کمپوست کرده واگر بر روی کمپوست قارچی وجود داشته باشد از طریق پایه وارد کلاهک شده واین کانالها ودالانها را ایجاد خواهد کرد. هر گاه دمای محیط از 25 درجه سانتیگراد پایین بیاید قدرت زاد و ولد کم شده و در نهایت در زیر 16 درجه سانتیگرادباعث از بین رفتن مگسها میشود ونیز اگر دمای محیط بالاتر از 30 درجه سانتیگراد باشد باعث عقیم شدن حشره نر ودر نهایت باز منجربه از بین رفتن آنها میگردد پس نتیجه میگیریم بهترین دما جهت زندگی Dresophila melanogaster 25 درجه سانتیگراد است
تصویر A مرحله تخم مکس سرکه تصویر B نمای جانبی وپشتی مرحله تخم تصویر C مرحله لارو تصویر D مرحله شفیره
تصویری از مگسهای بالغ دروزوفیلا ملانوگاستر ( مکس سرکه )
تصویررنگی از مگسهای بالغ دروزوفیلا ملانوگاستر ( مکس سرکه )
چرخه زندگی مگس سرکه اقتباس از کتاب راهنمای آزمایشهای ژنتیکی و سیتولوژیکی با مکس سرکه - ترجمه استاد ارجمند جناب آقای پرفسور ژیرایر کارپتیان انتشارات دانشگاه ارومیه راههای مبارزه با مگس سرکه یا Dresophila melanogaster 1)دادن سرما به محیط های سربسته در فصول سرد 2)جمع آوری واز بین بردن کمپوست در حال فساد و آلودگی شدید 3)نصب توری به پنجره ها وجلوی دستگاههای تهویه ومنافذی که احتمال ورود مگس وجود دارد . 4)قرار دادن طعمه مسموم خمیری با اختلاط سرکه ومخمر وسم آفت کش با دوام در درون ظروفی کوچک در نقاط مختلف سالنها 5) احتیاط و توجه : سمپاشی سالن با سم به میزان از سم با یک لیتر آب در زمانی که به هیچ عنوان قارچی بر روی کمپوست وجود نداشته باشدو احتمال دهید که حداقل تا 12 روز آینده نیز محصولی برداشت نخواهید کرد اقدام نمائید. 6)جوشانیدن کامل کاه و کلشها حداقل 60 دقیقه تمام 7)استفاده از کیسه های پلاستیکی نو و دست اول جهت بسته بندی 8)رعایت کامل مسائل بهداشتی در موقع تهیه کمپوست وتلقیح آن با بذر 9)اجتناب از استفاده کردن کاه وکلشهای جوشانیده شده که به زمین ریخته شده اند. با تشکر فراوان از آقایان دکتر ژیرایر کارپتیان و مهندس جمشید اکبریان و مهندس حبیب مبادر ثانی که بنده را در تهیه مطالب و تصاویر این قسمت یاری دادند . سوسكها و سوسري ها سوسري ها معموليترين حشراتي هستند كه از سيصد ميليون سال قبل وجودداشته وتعداد آنها بسيار زياد ميباشد و اغلب سوسري ها در اصل متعلق به مناطق گرمسيري و نيمه گرمسيري هستند كه معمولا در بيرون از خاك زندگي ميكنند و اكثر فعاليت آنها در شب بوده وبيشتر محل گرم و مرطوب را براي زندگي ترجيح ميدهند . بعضي از سوسريهاي مناطق گرمسيري فقط از گياهان تغذيه ميكنند ولي سوسريهائي كه در خانهها زندگي ميكنند از اغلب مواد غذائي و خوراكيها تغذيه ميكنند. اين حشرات علاقه مخصوصي به مواد نشاستهاي و قندي و غذاهاي گوشتي دارند واز مواد ديگري مانند پنير ، چرم ، نان ، نشاسته ، چسب ، وريسه قارچهاي خوراكي ، جانوران مرده و مواد گياهي تغذيه مينمايند. سوسريها ترشحات بوداري متصاعد نموده كه ممكن است در طعم غذا اثر بگذارد و وقتي تعداد آنها خيلي زياد باشد بوي مخصوصي را در محل تجمع خود ايجاد مينمايند . اين حشرات قابليت اتنقال ميكروب امراض را داشته ولي معمولا سوسريها شايع كننده امراض نميباشند هر چند تجربه نشان داده كه چندين نوع بيماري دستگاه گوارشي توسط آنها انتقال داده شده و بيماري ورم معده و روده و مسموميتهاي غذائي ، اسهال خوني ، اسهال معمولي شناخته شدهترين آنهاست .
اگرومي سوسريها از نوع تدريجي بوده و دوران زندگي آنها شامل سه مرحله 1) تخم 2) پوره 3) حشره كامل ميباشد . حشره ماده يك كپسول بنام Ootheca كه در آن دو رديف تخم قرار دارد توليد ميكند . پورهها با پاره شدن درز قسمت فوقاني كپسول از كپسول خارج شده و اغلب شبيه حشره بالغ بوده و پوره چندين مرحله پوست اندازي را طي ميكند كه در آخرين مرحله بال ظاهر شده واز نظر جنسي مورد شناسائي قرار ميگيرد . اغلب سوسريها شبخيز بوده بدين معني كه بيشترين فعاليت آنها در شب است ولي بعضي از گونهها در روز هم ممكن است ديده شوند . سوسريها معمولا ، شكاف و يا درزها ي محفوظ را براي زندگي كردن انتخاب ميكنند هر چند بعضي از گونهها در روي ديوارها ومحيط هاي باز هم بصورت انبوه زندگي ميكنند. اين حشرات گرما را دوست دارند و در طول روز پشت رادياتورها و لولههاي آب گرم پنهان ميشوند. در كشورها و مناطق گرم كه ممكن است، اين محلها وجود نداشته باشند، سوسريها درهر يك از نقاط تاريك مثل دستشويي، حمام، تختخواب، پشت يخچال، اجاق خوراك پزي و ظروف آشپزخانه پيدا ميشوند. اين حشره شب كار بوده و روزها را به استراحت ميگذراند و چنانچه در محل استراحت مزاحمتي برايش ايجاد نشود، روزها به ندرت ديده ميشود. در طول شب روي كف اتاقها، ميزها و ديگر وسايل خانه حركت كرده و دنبال غذا مي گردد. فراواني غذا در آشپزخانههاي نامرتب و كثيف كه به طور متناوب تميز نميشوند، باعث وفور سوسريها در اين مكانها مي گردد. انواع سوسريها عبارتند از : سوسري شرقي - سوسري آلماني - سوسري آمريكائي - سوسري استراليائي – سوسري قهوهاي – سوسري قهوهاي دودي - سوسري باند قهوهاي – سوسري صحرائي مراقب باشيد سوسك نيايد پيشگيري كليد كنترل اين حشرات است. پس پيشنهاد ميشود دو كار زير را انجام دهيد: 1) جلوگيري از ورود آنها به ساختمان 2) كم كردن آلودگي به وسيله ی رعايت پاكيزگي محل سوسريها در هواي سرد براي ورود به ساختمان شما يا از پناهگاه خارجي خود يا از خانههاي همسايه وارد ميشوند. پس لازم است كه تمام سوراخهاي كف، ديوار، چارچوب درها و فضاي پشت پايههاي ساختمان و غيره كه به سوسريها اجازهی عبور ميدهند، مسدود شوند. از توجه به لولههاي آب و فاضلاب و شبكههاي مشابه غفلت نكنيد. شايد حتي لازم باشد كه براي بستن سوراخهاي بزرگ از يك نجار كمك بخواهيد، اما سوراخهاي كوچك تر را با بتونهی چوب و پلاستيك ميتوان مسدود كرد. توجه كنيد كه يكي از راههاي مهم ورود سوسري به محلهاي جديد، بستههاي آلودهی مواد غذايي، خشكشويي و بستهبنديهاي مشابه است. جعبههاي نوشابه و تخممرغ و بستههاي سيب زميني و پياز نيز ممكن است باعث انتقال سوسري شوند. نكته ی مهم ديگر در مبارزه با سوسري اين است كه بايد وضعيت منزلتان را براي رشد سوسري نامناسب كنيد. براي اين كار بايد مخفیگاههاي آنها را از بین ببرید و نواحي زير و كف ساختمان را همواره خشك نگه داريد و از دسترسي سوسري به غذاها جلوگيري كنيد. غذا را در ظروف غير قابل دسترسي بگذاريد و تمام محوطه ی آشپزخانه تان را تميز و بازرسي كنيد تا هيچ خرده ماده ی غذايي در آنجا باقي نماند. ظروف زباله را كاملا بپوشانيد و برنامهی كاملا منظمي براي تخليهی زباله در نظر بگيريد. در كنار اين كارها بايد بهسازي محيط نيز انجام گيرد، زيرا سوسريها اغلب مكانهاي مطلوب براي زاد و ولد خود را در سيستم فاضلاب، محل جمع زبالهها، فاضلاب و مكانهاي ديگري كه غذا و مواد مناسبی در دسترسشان باشد، پيدا ميكنند. بنابراين بايد برنامههايي براي به حداقل رساندن يا حذف پناهگاه سوسريها طي برنامههاي بهسازي محيط ترتيب داده شود.
مبارزه ی شيميايي با سوسريها چنانچه مبارزه شيميايي لازم باشدميتوان از اسپريهايي كه اساس روغن داشته باشند يا از گرد ويا از طعمه هاي مخصوص استفاده نمود و انتخاب هر يك از انواع سموم بستگي مستقيم با محلي دارد كه بايد در آنجا عمليات سمپاشي صورت گيرد سموميكه در مورد مبازره با سوسري قابل توصيه ميباشد عبارتند از : مالاتيون 3% ، ديازينون 1% ، دورسبان 5/0% ، بايگون 1% كه اين سموم بيشتر براي سمپاشي در داخل درزها وشكافها پيشنهاد ميگردد عمل گردپاشي معمولا از نظر ابقائي به مراتب بهتر از عمل سمپاشي ميباشد مشروط به اينكه محيط حالت مرطوب نداشته باشد. اين دسته از سموم مانند سوين به ميزان 5 الي 10درصد ، ديازينون 2 % و سديم فلورايد ميباشد . سوسريهاي آلماني معمولا در نزديكي منابع آب تجمع ميكنند وبراي مبارزه با آنها بيشتر زير ميزها ، پشت ظرفشوئيها ، داخل كابينتها و اطراف موتور يخچالها مورد سمپاشي قرار ميگيرند . واين سوسريها در مقابل حشرهكشهاي كلره مقاوم شدهاند وبراي مبارزه با آنها ميتوان از ديازينون ، دورسبان ، ديكلروس ، بايگون ، پايرترين استفاده نمود . سوسريهاي آمريكائي معمولا در اماكن تاريك و مرطوب و گرم يافت ميشوند وكمتر در درزها و شكافها بر خلاف سوسري آلماني فعالند ، اين سوسريها بيشتر در اطراف لولههاي بخاري ، فاضلابها و زير زمينهاي مرطوب زندگي ميكنند و با سمپاشي به موقع با مايع يا گرد ويا طعمه تلف ميشوند و سموميكه براي مبارزه بكار ميروند شامل دورسبان 5/0 % ، ديازينون 1 % ، بايگون 1% ميباشد سوسريهاي شرقي معمولا مناطق مرطوب وتاريك را ترجيح ميدهند وبيشتر در زير زمين ، نزديك فاضلابها و زبالهدانيها زندگي ميكنند. سمومي كه براي مبارزه بكار ميروند شامل دورسبان 5/0 % ، ديازينون 1 % ، بايگون 1% ميباشد اقتباس از كتاب حشرات خانگي و انباري ( شناخت و روشهاي مبارزه با آنها ) تاليف آقاي مهندس علي اكبر سپيدار و با تشكر فراوان از آقاي دکتر يونس كريمپور عضو هيات علمي دانشگاه اروميه که بنده را در تهیه مطالب و تصاویر این قسمت یاری دادند . (( مورچه )) مورچه خانگي يكي از حشرات كاملا شناخته شده است كه در اكثر نقاط دنيا انواع آن وجود دارد . اين حشره بصورت اجتماعي زندگي كرده و معمولا لانهاش را در زير زمين ميسازد . غير از حشره ماده ، اعضا مختلف كلني مورچه ، ساليان زيادي عمر ميكنند بدين صورت كه كارگران تا 7 سال و ملكهها گاهي تا 15 سال عمر ميكنند . لانه مورچهها معمولا در داخل ديوار خانهها، پي ساختمانها ، داخل چمنها ، داخل چوبها ، درختان پوسيده و زير سنگها ساخته ميشود. مورچهها گاهي با نيشهاي دردناكي كه ايجاد ميكنند علاوه بر عكس العمل هاي شديد پوستي باعث مرگ از طريق ايجاد آنافيلاكسيس روي بعضي از افراد حساس ميشوند. تغذيه در مورچه ها غالبا دو جانبه و بطريق دهان به دهان در بين افراد انجام ميگيرد.
مورچهها دگرديسي كامل داشته و طي چهار مرحله تخم ، لارو ، شفيره ، حشره بالغ زندگي را ميگذراند . تخم بسيار ريز وبسته به نوع مورچه شكل مختلف دارد . لاروها بدون پا ، شفاف و گرد هستند و بعد از چندين مرحله پوست اندازي تبديل به شفيره ميشوند . شفيره شبيه به حشره بالغ است ولي بدنش نرمتر ورنگش سفيد بوده وبدنبال تامين غذا حركتي ندارد . حشره بالغ درست بعد از چند روز كه از مرحله شفيرگي خارج شد شروع به فعاليت ميكند ودر اين شرايط بدن مورچه سخت و به رنگ تيره در ميآيد . مدت زمان لازم براي پرورش مورچه از مرحله تخم تا حشره بالغ بين 6 هفته تا دو ماه طول ميكشد كه اين بستگي به شرايط محيطي و فصلي دارد . مورچهها حشرات اجتماعي هستند وبه صورت كلني زندگي ميكنند و در داخل كلني شامل سه قسمت هستند. كارگران ، ماده ها ، نرها جنس نر در مورچهها بالدار بوده و بال خود را تا زمان مرگ حفظ ميكنند و مادهها هم در بين مورچهها بزرگترين گروه خانواده را شامل ميشوند و اين مورچهها بالدار بوده و قبل از جفتگيري بالهايشان ميريزند و اما جنس كارگر در مورچها بدون بال بوده و كارگران مادههاي عقيم هستند و مورچههاي كارگر بيشترين افراد را در كلني شامل شده واكثر فعاليت وكار را به عهده دارند . بزرگترين مورچههاي كارگر كه در كلني وجود دارد سرباز ناميده ميشود و سربازان فقط از تخم ها و حشرات جوان محافظت ميكنند ملكه در كلني مورچهها با توليد مثل مرتب افراد كلني را ميسازد واگر تخمي تلقيح نشود مورچه نر حاصل ميگردد و چنانچه تلقيح شود مورچه ماده بوجود ميآيد يك نكته جالب در رابطه با مورچهها اينكه در بعضي از گونهها ، ملكه يا كارگران ضمن حمله به لانه مورچههاي ديگر تعدادي از شفيرهها را از لانه مورچههاي ديگر را ربوده ( دزديده ) و كارگران حاصل از اين شفيره ها را مانند برده اي بكار واميدارند وبه خدمت خود ميگمارند . انواع مورچه ها مورچه صحرائي ، مورچه آتشي ، مورچه خانگي ، مورچه پياده رو ، مورچه سارق ، مورچه مخملي درخت ، مورچه فرعون ، مورچه هرمي ، مورچه سياه كوچك ، مورچه آتشي كوچك ، مورچه آكروبات ، مورچه آرژانتيني ، مورچه سربزرگ ، مورچه نجار ، مورچه زرد بزرگ ، مورچه برگخوار ، مورچه دروگر ، مورچه عسل ، مورچه مزرعه ذرت ، مورچه نادان ، مبارزه با مورچه ها عمليات مبارزه با مورچهها بسته به نوع مورچه ، محل زندگي و شدت آلودگي متفاوت ميباشد واين عقيده اشتباه است كه با معدوم كردن مورچههاي داخل ساختمان ديگر مورچه ائي وجود نخواهد داشت چون در لانه مورچهها مجددا كارگران وسربازان ديگري توليد شده و به بيرون اعزام خواهد شد ودر واقع تا به وجود آمدن مورچههاي جديد ميتوان اين اطمينان را داشت كه سمپاشي موثر بوده است. عمل سمپاشي با محلولهاي سمي ، معمولا در شرايط كاملا مناسب بايد صورت گيرد و چون مورچهها از محلهاي سمپاشي شده فرار ميكنند و براي تهيه مواد غذائي از راههاي ديگر استفاده ميكنند بنابر اين بايد اطراف لانه را به خوبي سمپاشي نمود تا راهي براي فرار وجود نداشته باشند. سمومي كه براي مبارزه با مورچه بكار ميروند شامل : بايگون 1% ، ديازينون 1% ، دورسبان 5/0 % ، سوين 2% ميباشد و چنانچه عمليات گردپاشي مورد نظر باشد از سم سوين به ميزان 5 الي 10 % ويا از گرانولهاي حاوي بايگون به ميزان 2 % ميتوان استفاده كرد . اقتباس از كتاب حشرات خانگي و انباري ( شناخت و روشهاي مبارزه با آنها ) تاليف آقاي مهندس علي اكبر سپيدار و با تشكر فراوان از آقاي دکتر يونس كريمپور عضو هيات علمي دانشگاه اروميه که بنده را در تهیه مطالب و تصاویر این قسمت یاری دادند .
(( بیماری کپک سبز تریکودرمایی )) خیلی مهم گروه کپکهای سبز، از جمله برخی از متداولترین وعمدهترین قارچهاست ،گونه های Penicllium و Trichoderma و برخی از گونه های Aspergillus به دلیل رنگ سبز مشخص خود و اسپور هایشان کپکهای سبز نامیده میشوند. این عوامل از قدرت بقای طولانی در شرایط هوای آزمایشگاه ونیز توانائی زیادی در ایجاد آلودگی برخوردارند . کپک سبز بطور عمده در کمپوستهای غنی از کربوهیدراتها با ازت کم ، رطوبت زیاد و بافت ضعیف بروز میکنند ودر کمپوست پاستوریزه و خاک پوششی استریل شده با حرارت ، میزان بروز کپک های مختلف در مقایسه با کمپوست غیر پاستوریزه کمتر است . قارچهایی که عموما بر روی مواد ذخیره شده دیده میشوند مانند.spp Aspergillus و Penicllium spp و Absidia ramose . درگذاشته بیماری کپک سبز تریکودرمایی کم اهمیت تلقی میشد اما امروزه به عنوان یکی از مخربترین وخطر ناکترین بیماری قارچهای خوراکی مطرح است . این بیماری به عناوین سفیدک تریکودرمایی، سوختگی و لکه تریکودرمایی نیز شناخته میشود. قارچ تریکودرما قارچی فراگیر است و عموما با حضور در هوا، خاک، ترکیبات گیاهی و سایر بسترها و به عنوان یک انگل قارچ تلقی میشود. اگر چه تاکنون چهار تا شش گونه از قارچ تریکودرما به عنوان عوامل مولد کپک های سبز در کمپوست قارچ خوراکی معرفی شده اند اما گونه T. harzianum به عنوان مهمترین عامل شناخته شده است . حمله قارچ تریکودرما بصورت کلنیزاسیون(گسترش واشغالکمپوست) سریع کمپوست اسپان زده شده است و زیستگاه عمده این قارچ در کمپوست و خاک پوششی ودر برخی موارد بر روی اسپان قارچ است. تریکودرما در ابتدا میسلیوم سفید رنگی را تولید میکند که به دلیل تشابه رنگ با میسلیوم قارچ خوراکی شاید در آغاز چندان قابل تشخیص نباشد. بخشهای سفید رنگ بتدریج همزمان با شروع اسپورزایی در قارچ، به رنگ سبز تبدیل میشود ( شکلهای ذیل ). این لکه های سبز رنگ به دلیل اسپورزایی عامل بیماری ، از بارزترین علائم بیماری مشاهده شده بر روی کمپوست، خاک پوششی، قفسه ها و ... است . آلودگی های حاصل از این قارچ عموما به صورت هوازاد بوده و آلودگی در روی خاک پوششی از طریق خاک پیت یا هوموس وارد میشود. در قارچ دکمه ای پس از دادن خاک پوششی، اسپورهای موجود در خاک پیت، با حمله به بذر اسپورزایی را آغاز میکنند. بذر آلوده منبع مهمی برای آلودگیهای بعدی است. در مراحل بعد، کپک با گسترش از طریق لایه خاک پوششی به سطح خاک میرسد. اسپورهای این قارچ بسیار کوچک بوده و میتوانند به راحتی قبل و بعد از اسپان زنی کمپوست از طریق مختلفی باعث آلودگی بستر قارچهای خوراکی شوند . این بیماری اکثرا روی مواد آلی در داخل یا اطراف مناطق کشت قارچ دیده میشود. وجود رطوبت بالا در دراز مدت و رکود جریان هوا و بالا بودن میزان گاز دی اکسید کربن ، شرایط میکرواکولوژی (اکولوژی محیط کوچک) خاک پوششی را برای تقویت رشد این عامل بیماری برهم میزند. وجود این قارچ ( تریکودرما ) باعث کاهش رشد اسپان، کاهش رشد اندامهای باردهی، کاهش عملکرد محصول، کاهش طول عمر وطول دوره نگهداری قارچ خوراکی میشود.
۱) آلوده شدن کمپوست قارچ صدفی به کپک سبز یا( تریکودرما)
۲) آلوده شدن کمپوست قارچ دکمه ای به کپک سبز یا ( تریکودرما)
راههای کنترل بیماری قارچی تریکودرما یا کپک سبز 1) در موقع تهیه کمپوست قارچ صدفی باید کاه وکلشها را خوب بجوشانید ودر عین جوشانیدن آنها را زیر و رو نموده تا همه جای کلشها خوب ضد عفونی شوند. 2) مدت زمان جوشانیدن کاه وکلشها را زیاد در نظر بگیرید ( حداقل یک ساعت ). 3) استفاده از کیسه های پلاستیکی نو وتازه و دست اول جهت پر نمودن کلشها به داخل آنها 4) عدم استفاده از کاه وکلشها که در موقع ریختن به آبکش جهت آبکشی، به زمین ریخته شده اند ودر بیرون از آبکش قرار گرفتهاند . 5) در موقع پر نمودن کیسه از کاه وکلش ها و تلقیح با اسپان حتما دستها را با آب وصابون شسته ودر صورت امکان با الکل ضد عفونی نمائید. 6) از کاه وکلشهای آلوده و سیاه شده و آب خورده به هیچ عنوان در جهت تهیه کمپوست استفاده نکنید. 7) در صورت امکان سالنها را قبلا با یک سم قارچ کش وحشره کش سمپاشی نمائید . 8) کف سالنهای تولیدکمپوست، باید سیمانکاری شده وسقف آن پوشیده شده باشد و بعد از هر بار کمپوست سازی کاملا نظافت شده ودر صورت امکان سمپاشی گردد. 9) کارکران باید در موقع تهیه کمپوست و تلقیح آن ، مسائل بهداشتی را رعایت نموده وجهت تردد به داخل سالنهای تلقیح بذر وپرورش ، از روپوش و کفش و دستکش جداگانه استفاده نمایند . 10) اسپان قارچ ( بذر مصرفی ) مورد استفاده در تلقیح بایستی کاملا تازه وعاری از هر گونه آلودگی باشد. 11) شستشو و ضد عفونی کردن تمام وسائل کار تلقیح بذر ومحل تلقیح لازم وضروری است . 12) بقایای حاصل از برداشت محصول قبلی باید کاملا جمع آوری و از سالنها خارج وبه محل دوری انتقال داده شوند. 13)کیسههای آلوده را باید به سرعت ودر اسرع وقت وبا احتیاط از سالنها خارج کرده وبه محل دوری انتقال داده ونابود نمود . با تشکر فراوان از جناب آقای دکتر یوبرت قوستا که بنده را در تهیه مطالب این بخش یاری دادند سموم جهت مبارزه با آفات وبیماریهای قارچ صدفی : با توجه به اینکه قارچ یک ماده غذایی است و نوع سموم جهت مبارزه واثرات ثانویه آن خیلی حساس ومهم است ومیبایستی با تشخص کارشناس واحد تولیدی تعیین واقدام گردد لذا از ذکر نام سموم در اینجا معذوریم . مبارزه با آفات و بیماریهای قارچ صدفی : با توجه به اینکه نوع سموم مصرفی و زمان جهت مبارزه واثرات ثانویه آن خیلی حساس است ومیبایستی با تشخص کارشناس واحد تولیدی تعیین واقدام گردد لذا از ذکر توضیحات در رابطه با مبارزه شیمیایی در اینجا معذوریم. اصول تشخیص قارچهای خوراکی وسمی از یکدیگر یا ( روشهای شناسائی قارچها ) : با توجه به اینکه قارچ یک ماده غذایی است وتشخیص آن از نظر خوراکی وسمی بودن آن یک کار تخصصی و آزمایشگاهی است لذااز ارائه مطالب هر چند تئوری ممکن است خطراتی در پی داشته باشد در اینجا معذوریم . خواص دارويي قارچهاي خوراكي ( گونه هائی از صدفی ) خصوصيات دارويي قارچها در طول تاريخ مورد توجه اقوام وملل مختلف بوده و در بسياري از كشورها نقش مهمي در درمان سرطان به عهده داشته است. از زمانهاي بسيار دور مردم چين و ژاپن معتقد بودند كه بازيديوميستها بخصوص خانواده پوليپوراسه خاصيت ضد توموري دارند كه مطالعات جديد با استفاده از تكنولوژي پيشرفته امروزه اين موضوع را اثبات كرده و در نهايت منجربه كشف تركيبات ضد توموري مانند زايمازان (Zymosan) و چندين نوع گلوكان و مانان (Mannans) از سلولهاي قارچ شدهاند. و طبق گزارشات يانگ ying در سال 1977 قارچ صدفي بنام گوشت چوب در حدود 80 الي 90 درصد بر عليه سرطان Ehrlich و تومورهاي سرطاني موثر بوده (ص 197) و در سال 1987 در گزارش ديگري از خاصيت درماني قارچ صدفي بنام طلايي P.citrinpileatus در درمان ورم ريوي خبرميدهد. (ص133). لنتينان Lentinan از جمله مواد پلي ساكاريد محلول در آب است كه از نوعي قارچ بنام قارچ جنگل استخراج و خاصيت ضد سرطاني آن در كشور ژاپن به اثبات رسيده و به عنوان داروي ضد توموري استفاده ميشود . پلي ساكاريد ديگري بنامKS-2 كه به وسيله فوجي وهمكارانش در سال 1978 از قارچ جنگل جداسازي شد و خاصيت ضد سرطاني آن در موشها به اثبات رسيده است وهمچنين مطالعات انجام گرفته در آمريكا بر روي عصاره قارچ جنگل روي ويروس ايدز (HIV )در آزمايشگاه به اثبات رسيده و همچنين اين قارچ (قارچ جنگل) در كاهش فشار خون و پائين آوردن ميزان كلسترول خون موثر است. (ص 186 ), در آمريكا و ژاپن از پودر قارچ خوراكي بنام مرغ چوب يا رقص پروانهاي (Grifola.frondosa) براي آزمايش داروي ضد ويروس ايدز ساخته كه به تأييد رسيده است همچنين از ساير خواص دارويي اعلام شده از اين قارچ ميتوان در كاهش فشار خون - درمان ديابت - كلسترول - سندرم كوفتگي شديد را نام برد. (ص229) همچنين در سال 1992 در چين ضمن بررسي و تحقيق بر روي نوعي قارچ بنام سر ميمون يا ريش پيرمرد H.erinaceus دارويي براي زخم معده - التهابها و تومورهاي دستگاه گوارشي (مري- معده) ساخته اند. (ص239) علاقهمندان در اين خصوص( خواص داورئي قارچها ) ميتوانند جهت كسب اطلاعات بيشتر به كتاب اصول پرورش قارچهاي خوراكي - چاپ دوم - تاليف آقايان دكتر ابراهيم محمدي گل تپه ودكتر ابراهيم پور جم - از اساتيد گروه گياهپزشكي دانشگاه تربيت مدرس تهران- به صفحات ذكر شده مراجعه نمايند. موالف% تقاضامندیم با ابراز نظرات وپیشنهادات سازنده خود ما را در جهت ارائه هر چه بهتر خدماتمان به شما هموطنان عزیز یاری نمائید
نوشته شده توسط ناصر وکیلی | لینک ثابت | موضوع: آموزشهاي غير حضوري و رايگان پرورش قارچ صدفي درمنزل
|
|
